Nguồn cung gạo toàn cầu đối mặt rủi ro khi giá phân bón tăng và El Nino quay trở lại

Nguồn cung gạo toàn cầu đang đứng trước nhiều rủi ro khi giá phân bón tăng cao, chi phí nhiên liệu leo thang và hiện tượng El Nino có nguy cơ làm thời tiết tại Đông Nam Á trở nên khô nóng hơn trong nửa cuối năm. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) từng dự báo sản lượng gạo niên vụ 2025–2026 có thể tăng 2% lên mức kỷ lục, nhưng những biến động mới từ chi phí đầu vào, logistics và thời tiết đang khiến thị trường gạo bước vào giai đoạn nhạy cảm hơn. 

Nguồn cung gạo toàn cầu chuyển từ dư cung sang rủi ro thắt chặt

Trong thời gian trước, thị trường gạo thế giới được hỗ trợ bởi nguồn cung dồi dào, sản lượng tốt và lượng tồn kho lớn tại các quốc gia xuất khẩu chủ lực. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, bức tranh thị trường bắt đầu thay đổi khi nhiều yếu tố bất lợi cùng lúc xuất hiện, từ căng thẳng Trung Đông làm gián đoạn dòng chảy nhiên liệu và phân bón qua eo biển Hormuz, đến nguy cơ El Nino gây khô hạn tại Đông Nam Á, khu vực có nhiều quốc gia sản xuất và tiêu thụ gạo quan trọng.

Gạo là mặt hàng thiết yếu đối với an ninh lương thực toàn cầu, vì vậy chỉ cần nguồn cung bị gián đoạn ở mức nhỏ cũng có thể tạo áp lực lên giá cả, chi phí sinh hoạt và ngân sách của nhiều hộ gia đình, đặc biệt tại các thị trường nhạy cảm về giá như châu Á và châu Phi. Điều đáng chú ý là thị trường chưa thiếu hụt ngay lập tức, nhưng các dấu hiệu thắt chặt nguồn cung đã bắt đầu xuất hiện và có thể rõ hơn từ nửa cuối năm nay đến đầu năm sau.

Chiến sự Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung phân bón và năng lượng

Một trong những nguyên nhân quan trọng đang gây áp lực lên sản xuất lúa là căng thẳng tại Trung Đông, đặc biệt liên quan đến tuyến vận chuyển qua eo biển Hormuz – điểm trung chuyển chiến lược kết nối khu vực Vịnh Ba Tư với thị trường toàn cầu.

Khi dòng chảy nhiên liệu và phân bón qua khu vực này bị gián đoạn, chi phí sản xuất nông nghiệp tại nhiều quốc gia đã tăng lên đáng kể. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến các nước xuất khẩu gạo lớn như Thái Lan, Việt Nam, đồng thời tác động đến các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu như Philippines và Indonesia.

Giá phân bón và nhiên liệu tăng cao đang khiến nông dân tại nhiều quốc gia châu Á phải điều chỉnh kế hoạch canh tác. Ông Maximo Torero – Nhà Kinh tế trưởng của FAO cho biết: “Nông dân ở một số quốc gia đã bắt đầu gieo trồng nhưng đang giảm lượng đầu vào do chi phí tăng cao. Chúng ta sẽ chứng kiến nguồn cung toàn cầu thắt chặt hơn trong nửa cuối năm và đầu năm tới.” 

Thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy nông dân đang giảm lượng phân bón sử dụng hoặc thu hẹp diện tích gieo trồng nhằm hạn chế rủi ro tài chính, điều này có thể kéo theo hệ quả là sản lượng giảm trong các vụ tới. Tại Philippines, nguy cơ này càng trở nên rõ ràng hơn khi sản lượng có thể giảm đáng kể, trong bối cảnh nguồn nhập khẩu cũng đối mặt với nhiều bất ổn do các chính sách hạn chế xuất khẩu.

Năm 2008, việc hạn chế xuất khẩu từ các quốc gia cung ứng lớn đã khiến giá gạo tăng gấp đôi, lên khoảng 1.000 USD/tấn, gây bất ổn tại nhiều quốc gia. Gần đây hơn, giai đoạn 2022–2023, tình trạng nguồn cung thắt chặt, cùng với việc Ấn Độ hạn chế xuất khẩu, cũng đã khiến giá tăng mạnh và dẫn đến hiện tượng tích trữ hoảng loạn.

Tại Thái Lan, một nông dân cho biết chi phí sản xuất đã tăng mạnh so với vụ trước, trong đó giá phân bón tăng từ khoảng 850 baht lên 1.000–1.200 baht mỗi bao, khiến bà phải cắt giảm một nửa lượng phân sử dụng. Tại Philippines, một số nông dân cũng tính đến việc không canh tác hoặc giảm lượng phân bón, điều này có thể kéo sản lượng giảm đáng kể trong thời gian tới. “Hiện nay, một số nông dân cho biết họ có thể không gieo trồng hoặc sẽ giảm lượng phân bón sử dụng, điều này chắc chắn sẽ làm giảm sản lượng,” bà Arze Glipo, Giám đốc điều hành Tổ chức Phát triển Nông thôn Tổng hợp, cho biết.

Tại Việt Nam, giá phân bón trong thời gian gần đây ghi nhận xu hướng duy trì ở mức cao và có biến động theo thị trường thế giới, trong đó các dòng phân bón chủ lực đều đang nằm trong vùng giá cao so với nhiều năm trước. Theo các bản tin thị trường cập nhật đầu tháng 5/2026, giá urê trong nước phổ biến dao động khoảng 660.000 – 690.000 đồng/bao, giá DAP dao động trong khoảng từ 1.000.000 – 1.270.000 đồng/bao tùy loại, trong khi các dòng NPK phổ biến thường nằm trong khoảng từ 700.000 đến gần 1 triệu đồng/bao. 

Mặt bằng giá này được ghi nhận đang ở chu kỳ cao và đã tăng đáng kể so với các năm trước, với nhiều loại phân bón chủ lực cao hơn khoảng 20–40% so với giai đoạn 2022–2023, phản ánh tác động từ chi phí năng lượng, logistics và nguồn cung toàn cầu. 

El Nino làm gia tăng rủi ro năng suất trong khu vực Đông Nam Á

Bên cạnh giá phân bón, El Nino cũng là yếu tố có thể tác động mạnh đến sản xuất lúa trong năm 2026. Khi El Nino hình thành, thời tiết tại Đông Nam Á thường có xu hướng nóng hơn, khô hạn hơn, làm giảm nguồn nước phục vụ sản xuất và gây áp lực lên các vụ lúa.

Đối với cây lúa, nước là yếu tố rất quan trọng trong suốt quá trình sinh trưởng. Nếu thời tiết khô nóng kéo dài, cây lúa dễ bị suy yếu, quá trình hấp thu dinh dưỡng kém hơn, khả năng phát triển bộ rễ và nuôi hạt cũng bị ảnh hưởng. Trong điều kiện chi phí phân bón đã tăng cao, nếu nông dân tiếp tục giảm đầu tư dinh dưỡng, rủi ro giảm năng suất sẽ càng lớn hơn.

Tại Indonesia, nguồn cung phân bón không phải là vấn đề lớn, nhưng hiện tượng El Nino được dự báo sẽ làm giảm sản lượng. Cơ quan thống kê Indonesia ước tính diện tích thu hoạch lúa trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5 sẽ giảm 10,6% xuống còn 3,85 triệu ha (khoảng 9,5 triệu mẫu), trong khi sản lượng lúa chưa xay xát dự kiến giảm 11,12% xuống còn 20,68 triệu tấn.

Chuỗi cung ứng gạo toàn cầu đối mặt nhiều trở ngại

Không chỉ chịu tác động từ sản xuất, thị trường gạo còn gặp khó khăn ở khâu logistics. “Mảng logistics đã trở thành cơn ác mộng, đặc biệt tại châu Á, khi đang thiếu bao polypropylene, thiếu xe tải để vận chuyển gạo ra cảng, và hoạt động vận tải biển cũng bị gián đoạn,” một thương nhân có trụ sở tại Singapore thuộc một công ty kinh doanh gạo toàn cầu lớn cho biết. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt vật tư và gián đoạn vận chuyển đang làm tăng chi phí lưu thông và ảnh hưởng đến tốc độ đưa hàng ra thị trường.

Trong khi tình trạng thiếu phân bón và khô hạn đã ảnh hưởng đến các vụ lúa nhỏ đang thu hoạch tại Đông Nam Á, vụ mùa tiếp theo được dự báo sẽ chịu tác động mạnh hơn. Các quốc gia như Ấn Độ, Thái Lan và Philippines bước vào vụ chính từ tháng 6–7, trong khi Việt Nam và Indonesia đang xuống giống cho vụ thứ hai. Phần lớn các quốc gia châu Á sản xuất từ hai đến ba vụ lúa mỗi năm, do đó những biến động về chi phí và thời tiết có thể ảnh hưởng liên tục đến nguồn cung.

Mặc dù có những lo ngại về nguồn cung, thế giới vẫn đang có lượng tồn kho gạo dồi dào sau nhiều năm được mùa. Theo dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), Ấn Độ – quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới – hiện đang nắm giữ mức tồn kho kỷ lục 42 triệu tấn, tương đương khoảng 1/5 tổng lượng dự trữ toàn cầu, góp phần giảm bớt áp lực khi sản lượng suy giảm.

Ông Torero (FAO) cho biết giá các loại gạo hiện vẫn tương đối ổn định, nhưng nhiều khả năng sẽ tăng ngay cả khi tình hình tại eo biển Hormuz được giải quyết ngay lập tức. Việc sớm khôi phục hoạt động tại eo biển này có thể giúp tránh một cuộc khủng hoảng nguồn cung lớn, nhưng ông cảnh báo: “Nếu trong 2–3 tuần tới chúng ta không thể mở lại tuyến này, tình hình sẽ trở nên rất nghiêm trọng.”

Có thể thấy, nguồn cung gạo toàn cầu hiện chưa rơi vào tình trạng thiếu hụt ngay lập tức, nhưng đang bước vào giai đoạn nhiều rủi ro hơn. Sự kết hợp của chi phí sản xuất tăng, thời tiết bất lợi và gián đoạn logistics có thể khiến nguồn cung bị siết lại trong thời gian tới, từ đó tạo áp lực lên giá cả và thị trường lương thực toàn cầu.

Nguồn tham khảo: Japantimes.co.jp